1. SERBEST BÖLGENİN TANIMI


1.1 Serbest Bölge Nedir?

Serbest Bölgeler bulundukları ülkenin siyasi sınırları içinde yer alan fakat dış ticaret vergi ve gümrük mevzuatı açısın-
dan gümrük hattı dışında sayılan bölgelerdir.Serbest Bölgelerde sinai ve ticari faaliyetler için ülkede sağlanandan daha geniş muafiyet ve teşvikler tanınır.Türkiye’de Serbest Bölgeler Türkiye Gümrük Bölgesi’nin parçası olmakla beraber;

- Serbest Dolaşımda olmayan herhangi bir gümrük rejimine tabi tutulmadığı; gümrük vergisiticaret ve kambiyo uygu-
lamaları bakımından Türkiye gümrük bölgesi dışında kabul edildiği ;

- Serbest dolaşımdaki eşyanın iseçıkış rejimi hükümlerine tabi tutularak konulduğu yerlerdir.




1.2 Serbest Bölgelerin Kuruluş Amaçları

Serbest Bölgeler yabancı sermaye yatırımlarını ve dış ticareti arttırmak yerli üreticilerin dünya piyasalarındaki fiyattan girdi temin etmelerini sağlayarak uluslararası rekabet güçlerine katkıda bulunmak ihracata dönük sanayilerin gelişmesi-
ni teşvik ederek ihracatı arttırmak döviz girişini arttırmak yeni iş imkanları yaratarak istihdam sorununun çözümüne yardımcı olmak gelişmiş üretim ve yönetim tekniklerinin yurtdışından ülaaae getirilmesiyle ekonomik standartları yük-
seltmek amacıyla kurulurlar.

3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu
Madde 1. Bu kanun Türkiye’de ihracat için yatırım ve üretimi arttırmak yabancı sermaye ve teknoloji girişini hızlan-
dırmak ekonominin girdi ihtiyacını ucuz ve düzenli bir şekilde temin etmek dış finansman ve ticaret imkanlarından daha fazla yaralanmak üzere Serbest Bölgelerin kurulması yer ve sınırlarının tayini yönetimifaaliyet konularının belirlenmesi işletilmesibölgelerdeki yapı ve tesislerin teşkili ile ilgili hususları kapsar.



1.3 Serbest Bölgelerin Ülke Ekonomisine Katkıları

- Serbest Bölgedeki üretim faaliyetlerinde kullanılmak üzere iç pazardan ihraç edilen ham madde yarı işlenmiş ve
mamul mallarla ülke üretiminin artmasına katkıda bulunur.

- Sağladıkları avantajlarla ülke ihracatını ve döviz girdisini arttırır.

- İthal girdi kullanarak üretim yapan yerli firmalara gümrük vergisiz ve KDV’siz mal giriş imkanı sağlayarak yurt
dışındaki rakiplariyle aynı şartlarda üretim yapma olanağı yaratır.

- Ülkede kullanılması düşünülen yeni ticari ve ekonomik politikaların denenebilmesini temin eder.

- Yabancı Sermayeli firmaların risk faktörünün düşük karlılığın yüksek olduğu Serbest Bölgelere yatırım yapmalarını
teşvik eder.Böylece ülaaae yeni teknolojilerin girmesini hızlandırır.

- Serbest Bölgede yarattığı doğrudan istihdamın yanında bölgedeki üretim ve ticari faaliyetlerle ülke içindeki diğer
faaliyetlere etki ederek dolaylı istihdam ayartır.

- Büyük partiler halinde Serbest Bölgeye getirilen malların gerektiğinde küçük partiler halinde ülaaae ithal edilmesini
sağlayarak üretim maliyetlerini düşürür.




-1-
- Dünya standartlarındaki alt ve üst yapılarıasgari düzeyde tutulan bürokrasi ve kırtasiyecilik uygulamaları ile ülkemiz
ekonomisinin vitrini durumunda olupaynı zamanda dünya ekonomisinde başgösteren genel eğilimlerin ilk yansıdığı
yerler olması bakımından ülkemiz ekonomi politikalarının belirlenmesinde yol gösterici işlevi görür.(1)


1.4 Dünyada Serbest Bölgeler

II.Dünya Savaşı öncesi kurulan Singapur ve Hong Kong Serbest Limanları ile daha sonra kurulan Panamaİrlanda Tayvan ve Güney Kore Serbest bölgelerinin elde ettikleri büyük başarılar Serbest bölgeler fikrinin pek çok ülkece kabul edilmesine katkıda bulunmuştur.1967 yılında Serbest BölgelerinBirleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal İlişkiler Komisyonunca gelişmekte olan ülkelerin ihracatlarını arttırmada önemli bir araç olarak kabul edilmesinden sonra Serbest Bölge sayısı hızlanarak artmıştır.

Sonuç olarak ABDİngiltereAlmanyaMacaristanYugoslavyaSuudi ArabistanPakistanHindistanTaylandÇin gibi farlı rejimlerle idare edilen 80 ülkede 450’nin üzerinde Serbest Bölge kurulmuş ve Serbest Bölgeler üzerinde gerçekleşitirilen ticaretin hacmi 500 milyar dolara ulaşmıştır.

Yakın çevremizde yer alan Serbest Bölge sayısı 25 civarında olupbunlar İranSuriyeLübnanÜrdünMısırLibyaKuzey KıbrısGüney KıbrısYunanistan ve Romanya’da bulunmaktadır.

Bu gelişmelerin dinamiğini sağlayan unsur ise şu şekilde özetlenebilir.Gelişmiş ülkelerdeki işçi ve özellikle vasıfsız işçi ücretleri gelişmekte olan ülkelerdeki işçilik ücretlerinin birkaç katıdır.

DEVAMI...

1.5 Türkiye’de Serbest Bölgeler

Serbest Bölge çalışmalarının Türkiye’de uzun bir geçmişi vardır.Osmanlı Gümrük Vergi Sisteminde 1850 yılından sonra yapılan değişikliklere rağmen aksaklıklar önlenememiştir.Bu aksaklıklar ve ugulamada ortaya çıkan sorunlar ithalatın gümrük vergi ve resimlerinin pahalıya mal olmasına neden olmuştur.

Serbest Liman ve Bölge kurulmasının sağlayacağı faydalar özellikle Dış Ticaret ve Beyoğlu tüccarı tarafından sık sık vurgulanarak fikrin yaygınlık kazanmasını sağlamıştır.Fakat bu öneriler gümrük gelirinin bir bölümünü alan Düyun-u Umumiye tarafından gelir kaybına neden olacağı endişesiyle olumlu karşılanmamıştır.

Serbest Bölge Kurulması yönünde ilk önemli girişim 1908 devriminden sonra olmuş ittihat ve Terakki bu amaçla bir komisyon kurmuştur.Ancak komisyon Çekmece Gölü veya Yedi Kule Sahillerinde tesis olunacak bir serbest bölgenin 300 milyon altın Franga mal olacağını hesaplamış ve bu iş için alınacak borcun faizinin bile karşılanamayacağının görülmesi üzerine proje uygulanmamıştır.

Kurtuluş savaşı sonrasında Serbest Liman konusu İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası tarafından oluşturulmuş olan İstanbul İhtisas Komisyonun hazırladığı rapor ile tekrar gündeme gelmiştir.

Serbest Bölge ile ilgili ilk ve tek uygulama biraz dolaylı bir yoldan Türk Hükümeti ile Amerikan Ford Kumpanyası arasında 27.11.1928 tarihinde yapılmış bir anlaşma neticesinde özel bir kanunla gerçekleşebilmiştir.Türkiyenin bu ilk serbest bölge uygulama deneyimi dış nedenlerle kısa süreli olmuş ve başarısız olarak kapanmamıştır.

İkinci Serbest Bölge denemesi Mayıs 1946 tarihinden gerçekleştirilen Şark Halı ve Kilimleriyle hayvan postlarının ihracı için kurulacak Serbest Bölge için çıkarılan yasadır.Buna göre Eminönü’nde bir antrepoda bu ürünler toplanacak ve yeniden ihraç edilecektir.Ancak piyasaya işlerlik kazandırmadığı için bu ikinci girişimden de bir sonuç alınamamıştır.
1950’de Demokrat Parti’nin iktidara gelmesiyle yabancı sermayeye verilen önem artmış ve Aralık 1953 tarihinde yeni bir Serbest Bölgeler Kanunu kabul edilmiştir.İlk yasada olduğu gibi Serbest Bölgenin yerinin ve burada yer alacak faaliyetlerin belirlenmesi yetkisi Bakanalar Kurulu’na verilmiştir.Bu konuda Serbest Bölge gümrük hattı dışında sayılmış; burada pasaport kanunu gümrük kanunu gibi yürülüğe girmiş kontrol ve formaliteler tüm vergi ve resim harç
ve benzeri kanunlar uygulanmasına karşın gelirkurumlar ve esnaf vergileribu muafiyet dışında bırakılmıştır.


(1). Kürşad Tüzmen;Dış Ticaret Müsteşarı -Dünya Gazetesi Ek; Serbest Bölgeler s.4

-2-
Bugün Türkiye’de Serbest Bölge kullanımı artan bir ivme sergilemekte faaliyette olan 13 Serbest Bölge 1985 yılında yürülüğe giren 3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu ile yönetilmektedir.(2)



1.5.1 Halen Ticari Faaliyette Bulunan Serbest Bölgeler ve Faalieyete Geçiş Yılları:

Mersin Antalya (1987)

Ege İstanbul Atatürk Hava Limanı (1990)

Trabzon (1992)

İstanbul Deri ve Endüstri Doğu Anadolu Mardin (1995)

İMKB Uluslararası Menkul Kıymetler (1997)

İzmir Menemen Deri Rize Samsun İstanbul Trakya Kayseri (1998)

Avrupa Gaziantep Adana-Yumurtalık (1999)



1.5.2 Bakanlar Kurulu Kararı ile Yer ve Sınırları Tespit Edilmiş Olup 2001 Yılı İçinde Ticari Faaliyete Geçmesi Planlanan Serbest Bölgeler:

Denizli

Bursa



1.5.3 Bakanlar Kurulu Kararı ile Yer ve Sınırları İlan Edilen Serbest Bölgeler:

İstanbul Kıyı Bankacılığı

Zonguldak-Filyos

İpekyolu Vadisi

Tübitak-Marmara Araştırma Merkezi Teknoloji

Kocaeli (3)











(2). Özer Öz - Verda Yahni ; İSBAŞ
(3). DışTicaret Müsteşarlığı Website (Linkleri Üyelerimiz Görebilir. UslanmaM Üyeliği İçin Tıklayın)

-3-

1.5.4 Türkiyedeki Serbest Bölgelerin Ticaret Hacminin Ülkelere Göre Dağılımı (2000)

DEVAMI...

1.5.5 Türkiye’deki Serbest Bölgelerin Yıllık Ticaret Hacimleri (2000)
(1.000 USD)
Bölgeler 1998 1999 % 99/98 2000 % 2000/1
Mersin 1.697.068 1.504.442 -114 1.767.854 175
Antalya 168.084 176.153 48 215.132 221
Ege 1.446.380 1.188.896 -178 1.662.598 398
İst.-Ahl 1.778.062 2.196.891 236 2.893.199 317
Trabzon 57.482 26.662 -536 15.914 -403
İst.-Deri 2.354.483 2.486.357 56 4.059.383 633
D.Anadolu 476 614 289 1.789 1915
Mardin 13.698 5.270 -615 5.522 48
Menemen 178.578 180.678 12 240.262 330
Samsun 1.958 4.384 1239 16.845 2842
Rize 1.726 11.987 5946 15.816 319
İst.Trakya 19.769 92.784 2682 181.535 1494
Avrupa 12.834 105.655 7232
Gaziantep 15.750 35.671 1265
Kayseri 656 22.554 3.3360
Adana-Yumurtalık 2.202 60.864 2.6640
TOPLAM 7.717.764 7.886.562 22 11.300.593 433

* Dış Ticaret Müsteşarlığı 2000 verileri Linkleri Üyelerimiz Görebilir. UslanmaM Üyeliği İçin Tıklayın


1.5.6 Serbest Bölgelerde Yapılabilecek Faaliyetler

 Üretim
 Alım-Satım
 Depo İşletmeciliği
 İşyeri Kiralama
 Montaj-Demontaj
 Bakım-Onarım
 Bankacılık
 Sigortacılık
 Kıyı Bankacılığı
 Finansal Kiralama ve Diğer Konular Olarak Belirlenmiştir.

-4-
1.5.7 Serbest Bölgede Faaliyette Bulunabilecek Avantajlı Sektörler

 Ülke içindeki vergisel nitelikli mali yüklerden ve bürokrasiden kurtulmak isteyen firmalar

 İthal girdi kullanarak ürettiği ürünleri dış pazarlara satan firmalar

 Emek yoğun sektörlerde faaliyette bulunan firmalar

 Transit ticaret reeksport ve takas ticareti faaliyetinde bulunan firmalar

 Dövizle işlem yapmak isteyen üreticiler toptancılarbankalar ve sigortacılar

 Altyapısı hazır modern iş ortamı arayan firmalar




2.SERBEST BÖLGELERDE TEŞVİK VE AVANTAJLAR


- Serbest Bölgelerde vergiresimharçgümrük ve kambiyo mükellefiyetlerine dair mevzuat hükümleri uygulanmaz.
Firmalar bölgedeki faaliyetleri nedeniyle elde ettikleri gelirlerle ilgili olarak;gelirkurumlar ve KDV dahil bütün vergilerden muaftır.Ayrıca işçi ücretleri üzerinde gelir vergisi ödenmediği için işçilik maliyeti de düşüktür.

- Serbest bölge faaliyetlerinden elde edilen kazanç ve gelirler hiç bir izne ve vergiye tabi olmaksızın yurt dışına veya Türkiye’ye transfer edilebilir.

- Türkiye’deki tam ve dar mükellef gerçek ve tüzel kişilerin serbest bölgelerdeki faaliyetleri dolayısıyla elde ettikleri kazanç ve iratlar kambiyo mevzuatına uygun olarak Türkiye’ye getirilmesi halinde de gelir ve kurumlar vergisinden muaftır.

- Serbest bölgeler gümrük hattı dışında sayıldığında serbest bölgeler ile Türkiye’nin diğer yerler arasında yapılan ticarette dış ticaret rejimi hükümleri uygulanır.Başka bir deyişleTürkiye’den serbest bölgeye satılan mallar ihracat rejimine serbest bölge kullanıcıları Türkiye’den ihraç fiyatına (KDV’siz) mal ve hizmet satın alabilirler.Diğer taraftan serbest bölge ile diğer ülkeler ve diğer serbest ülkeler arasında dış ticaret rejimi hükümleri uygulanmaz.

- Serbest bölgeye getirilen Türkiye veya AB menşeeli yada buralarda serbest dolşımda bulunan malların serbest dolaşımda bulunma statüsü değişmeden Türkiye’ye veya AB üyesi ülkelere girişinde gümrük vergisi ödenmez.Ayrıcaüçüncü ülke menşeeli malların serbest bölgeye girişinde ve bu malların Türkiye veya AB üyesi ülkeler dışındaki üçüncü ülkelere gönderilmesi halinde de gümrük vergisi ödenmez.Ancak serbest bölgeden Türkiye’ye veya AB üyesi ülkeler dışındaki üçüncü ülkelere gönderilmesi halinde de gümrük vergisi ödenmez.Ancak serbest bölgeden Türkiye’ye veya AB üyesi ülkelere gönderilen serbest dolaşım durumunda olmayan üçüncü ülke menşeeli mallar için Ortak Gümrük Tarifesi’nde belirtilen oran üzerinden gümrük vergisi ödenir.

- Serbest bölgeler “Türkiye-AB Gümrük Birliği Gümrük Bölgesi”nin parçası sayıldığından; serbest bölgelerden Türkiye veya AB menşeeli ürünler ile Türkiye’de serbest dolaşım durumunda bulunan ürünler A.TR Belgesi düzenlenerek AB’ye gönderilebilir.Üçüncü ülke menşeeli ürünler ise Ortak Gümrük Tarifesi’nde belirtilen oran üzerinden serbest bölge gümrük müdürlüğü’ne gümrük vergisi ödenerek serbest dolaşıma geçirildikten sonra A.TR Belgesi düzenlenerek AB’ye gönderilebilir.

- Serbest bölgede sağlanan teşvik ve avantajlardan yerli ve yabancı bütün firmalar eşit olarak yararlanır.

- Mallar serbest bölgede süre sınırlaması olmaksızın kalabilir.

- Bir serbest bölgenin faaliyete geçmesinden itibaren 10 yıl süreyle grev ve lokavt uygulanmaz.



-5-
- Fiyat kalite ve standartlarla ilgili olarak kamu kurum ve kuruluşlarına verilen yetkiler serbest bölgelerde uygulanmaz.

- Serbest bölgedeki faaliyetlerle ilgili her türlü ödemeler dövizle yapılır.

- Serbest bölgelerden Türkiye’ye yönelik mal satışına ve serbest bölge ile diğer ülkeler arasında yapılacak takas ticaretine kısıtlama getirilmemiştir.

- Başvuru ve faaliyet süresince her türlü bürokrasi en aza indirilmiştir.Serbest bölgeler özel sektör şirketlerince işletilmektedir.

- Serbest bölgeler; AB ve Orta Doğu pazarlarının yakınında Akdeniz Ege ve Karadeniz’deki büyük limanlara uluslararası havaalanlarına karayolu ağlarına kültürturizm ve eğlence merkezlerine yakın yerlerde kurulmuştur.

- Serbest bölgelerin altyapısı gelişmiş ülkelerdeki benzerleri ile aynı standarttadır.Açık ve kapalı alan kiraları diğer ülkelere göre düşüktür.

- Serbest bölge bankalarında %5 BSMV ödenmez; bankalardan düşük faizli kredi alabilme imkanı vardır.


3. SERBEST BÖLGELERDE MAL HAREKETLERİ

3.1 Serbest Bölgelere Giriş ve Çıkışlar

3218 sayılı Serbest Bölgeler kanunu’na göre Serbest Bölgeden Türkiye’ye sevk edilen mallar ithalat Türkiyeden Serbest Bölgelere sevk edilen mallar ise ihracat sayılmaktadır.

Serbest Bölgelerle diğer ülkeler ve diğer Serbest Bölgeler arasındaki ticaret dış ticaret mevzuatına tabi değildir.Mallar Serbest Bölgeden Türkiye dışındaki ülkelere ve Türkiye’deki diğer serbest bölgelere ihracat rejimine tabi olmadan sevk edilir ve buralardan ithalat rejimine tabi olmadan Serbest Bölgeye getirilir.Bu durumda Serbest Bölgeden diğer ülkelere Türkiye üzerinden sevk edilen mallar ve yurt dışından getirilen Serbest Bölge adresli malların Türkiye’den geçişitransit rejimine tabidir.

Çok teşekkürler